De FNP heeft meer dan 1.000 leden. De basis van de organisatie ligt in de afdelingen, die volgens de gemeentelijke indeling georganiseerd zijn. In bijna alle gemeenten in Fryslân heeft de FNP een afdeling met leden, een bestuur en een fractie. In 2025 heeft de FNP een gedeputeerde, een burgemeester, vijftig raadsleden en tien FNP-wethouders. In Europa is de partij actief in de EFA en heeft het met Auke van der Goot een Eerste Kamerlid.
“Deze tijd kan wel wat meer een Friese Aanpak gebruiken!“
De Friese identiteit zoals we die vandaag de dag kennen, is in de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw vormgegeven. Dat heeft onder andere te maken met de staatsvorming van Nederland na 1815. Daardoor werden de Friezen gedwongen om zichzelf naast burgers van een provincie, ook te zien als onderdeel van een grotere eenheidsstaat.
Belangrijk voor de vorming van de Friese identiteit was het Genootschap voor Friese Taal en Cultuur. Hun drijfveer: ‘angst voor dat wat verdwijnt’. Dat hield in dat zij de Friese cultuur als bindend element wilden inzetten om het goede van het Friese doen en laten te behouden. Dat tegen een achtergrond van een samenleving die steeds sneller moderniseerde. Die beweging legde de basis voor de Friese identiteit. Zo werden de verhalen van Fryslân bewaard en overgedragen aan toekomstige generaties. In dit kader werden de Afûk (1928) en de Fryske Akademy (1938) opgericht.
Kneppelfreed en Soekarno
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond er een breder emanispatieproces, onder andere met het rapport ‘Selsbistjûr foar Fryslân’ uit 1960. Het was een tijd dat de mensen oude gezagsstructuren niet langer accepteerden. In Leeuwarden leidde dat tot een climax op 16 november 1951 met Kneppelfreed. Een volksopstand in Leeuwarden dat ging over een verbod op het gebruik van het Fries in de rechtbank. Veranderingen kwamen niet zomaar van de grond, zoals de latere partijoprichter Pyt Kramer in de discussie inbracht: ” We hebben dus de keuze: óf doorgaan met het moedzaam tijd- en energievretende infiltreren in de politieke partijen, ieder apart, als man alleen, óf we hebben een nieuwe weg te gaan: georganiseerde Friese politieke actie! Die nieuwe weg maakt het oude niet overbodig, maar kan het effect van de bereikte posities ongetwijfeld erg versterken.”
Het initiatief voor de oprichting van de FNP is ook ingegeven door een opmerking van de Indonesische president Soekarno. Die had, uit ergernis over de Nederlandse inzet voor zelfbeschikkingsrecht voor de Papoea’s, gezegd dat Nederland zelf toch ook aan de Friezen geen zelfbeschikking verleende. Voor Pyt Kramer en zijn neef Folkert Binnema was dat het laatste zetje in de rug om aan de keukentafel op 16 december 1961 de Fryske Nasjonale Partij op te richten. De overheersende armoede, het afnemende gebruik van de Friese taal en de onevenredige aandacht voor de Randstad konden volgens de twee mannen alleen worden opgelost door een Friese politieke partij.
In 1962 werd niet meegedaan aan de Statenverkiezingen, omdat de partij nog in de opbouwfase zat. Met Tony Feitsma als eerste voorzitster wist de FNP in 1966 een zetel in de Provinciale Staten te halen met de bloemrijke Jan Bearn Singelsma. Hij zette zich als eerste Statenlid van de FNP in voor het beïnvloeden en corrigeren van de grotere partijen die het in de provincie voor het zeggen hadden.
Als aankaartpartij belicht de FNP maatschappelijke zaken als het versterken van het platteland en de kleine dorpskernen, onder andere door in te zetten op betere busverbindingen. Daarmee was de partij tegen de opschaling van de landbouw en industrialisatie. De FNP pleitte voor een duurzame vorm van landbouw met een goed bestaan voor de boeren. Daarnaast was de FNP tegen landschaps- en milieuvervuilende maatregelen als de bouw van de Burgumermeercentrale, verdere gas- en magnesiumboringen en de bouw van een dam door de Waddenzee naar Ameland.
Groei en resultaten
In 1966 deed de FNP voor het eerst in zeven gemeenten mee aan de raadsverkiezingen, waar in vijf van de zeven gemeenten zetels werden gehaald. Daarmee kwam er een electorale basis. Zo haalde de FNP in 1974 een mooie uitslag bij de Statenverkiezingen, omdat er plannen in de maak waren om de provincie Fryslân op te heffen en in drie gewesten op te delen. Bij die verkiezingen ging het ook duidelijk om het handhaven van Fryslân als zelfstandige bestuurseenheid. Op 29 maart 1978 kwam Geeske Krol-Benedictus als eerste vrouw in de FNP-statenfractie.
Langzamerhand werd steeds meer zichtbaar dat er een Friese partij politiek actief was, onder andere in Europa. Er kwamen meer zelfstandige en structurele organisaties voor Friezen. Radio Fryslân wordt in 1988 een zelfstandige omroep. De naam verandert in ‘Omrop Fryslân’, omdat er vanaf dan ook televisie wordt gemaakt in de eigen taal. Daarnaast wordt in 1989 de Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur (BFTK) voor het eerst ondertekend. Die structurele overeenkomst tussen Rijk en Provincie bevordert het gebruik van het Fries in onder andere het onderwijs, de rechtspraak en bij de overheid. Een ander resultaat van de aanwezigheid van de FNP betekende dat de officiële naam van de provincie in 1985 veranderd werd van ‘Friesland’ naar ‘Friesland’. De FNP probeerde dat al in 1966 en 1970, maar het was een andere partij (CDA) die het regelde met steun van de FNP. Daarmee heeft de FNP in de beginjaren ook zijn omgeving geëmancipeerd.
Aan het eind van de twintigste eeuw verbreedt de partij zich. De FNP staat als federalistische partij sinds 1981 aan de basis van de Europese Vrije Alliantie (EFA). Roel Falkena was als FNP’er een van de oprichters van dit samenwerkingsverband. Hier horen onder andere regioparonië uit Schotland, Corsica, Baskenland, Vlaanderen, Noord-Duitsland en Wales bij. In 1999 kwam de fractie De Groenen / EFA in het Europees Parlement. Tot op de dag van vandaag is de partij nog steeds Europees actief.
Ook op nationaal niveau was sprake van een vergelijkbare bestuurlijke verbreding. De FNP steunde het Platform van Onafhankelijke Groepen / De Groenen, dat sinds 1995 een zetel had in de Eerste Kamer. In 1999 veranderde de naam in ‘Onafhankelijke Senaatsfractie’ (OSF), een coalitie van verschillende regionale partijen in het land. Hendrik ten Hoeve uit Stiens werd in 2003 vanuit de FNP senator en bleef dat tot en met 2011.
Bron: www.eerstekamer.nl
Europese verbinding en landschapshoeder
Door het samenwerken met anderen kwamen er concrete resultaten. In navolging van het BFTC komen er ook op Europees gebied afspraken over regionale talen van minderheden. Bijvoorbeeld, sinds 1998, het Kaderverdrag Bescherming Nationale Minderheden en het Europees Handvest voor Regionale of Minderheidstalen. Deze verdragen hebben tot doel om de rechten van autochtone en nationale minderheden te bevorderen, kernwaarden die vanaf het begin deel uitmaken van de FNP.
De Statenverkiezingen van 2003 waren een ‘boppeslach’. De FNP kreeg zeven van de beschikbare 55 zetels. De reden van deze uitschieter was de tegenstand tegen een zweeftrein (Zuiderzeelijn) die door het Friese landschap moest komen, een discussie die werd aangevoerd door leider Johannes Kramer. Door die uitslag kwam de FNP in aanmerking om voor het eerst een Gedeputeerde te leveren. Dat is niet gelukt, maar het bestuursakkoord werd gekleurd door specifieke FNP-onderwerpen, zoals de leefbaarheid op het platteland, de Friese identiteit en de kwaliteit van het landschap. Er kwam aandacht voor het omgevingsbeeld, zoals de discussie over zoutwinning in de Noordwest-Fryslân, ongewenste nieuwbouwwoningen aan de rand van Friese kernen (‘witte schimmel’) en de bouw van windmolens. De FNP werd in die periode de partij met zorg over de kwaliteit van de ruimte.
Richting 2012, het jaar dat de partij vijftig jaar bestond, werd duidelijk dat Friesland niet meer om de partij heen kon. De partij kreeg steeds meer bestuurlijke verantwoordelijkheid. In 1995 kwam er met Theunis Piersma een eerste FNP-burgemeester voor de gemeente Wûnseradiel. Piersma was de eerste Friese burgemeester die niet lid was van een van de traditionele politieke partijen. Hij was daar tot en met 2010 burgemeester. Dat gebeurde ook in de gemeente Achtkarspelen, die van 2013 tot 2019 met Gerben Gerbrandy ook een FNP-burgemeester had. Een belangrijk moment voor de partij was dat Johannes Kramer in 2011 Gedeputeerde werd van de FNP, waarmee het FNP-beleid ook in het hoogste bestuurlijke orgaan van Fryslân werd uitgevoerd.
Het profiel van de FNP als correctiefactor veranderde na een partij die zaken actief oplost. Mede door de FNP kwam er sinds 2011 een Iepen Mienskipsfûns (IMF), waarmee dorpen en wijken steun kregen voor initiatief. Bovendien weet de FNP in deze periode met dank aan Europese steun het voortbestaan te garanderen van theatergezelschap Tryater en Omrop Fryslân, bij dreigende landelijke bezuinigingen. In 2014 werd door de landelijke regering de ‘Wet gebruik Friese taal’ aangenomen. Die wet garandeert een stevigere juridische status voor het Fries als tweede Rijkstaal.
Een FNP-gedeputeerde
Johannes Kramer werd in 2015 voor de tweede keer op rij gekozen als Gedeputeerde en koos voor een duidelijk landbouw- en natuurprofiel. Dat was nodig, omdat er steeds meer zorgen uit de gemeenschap kwamen over de daling van de biodiversiteit. In het Friese landschap verdwijnen weidevogels en het aanzien van de omgeving wordt vaak aangeduid als een ‘groen biljartlaken’: droge vlakten met Engels raaigras en steeds minder kruiden en bloemen. Het gemeenschapsinitiatief ‘Kening fan ‘e Greide’ ter ondersteuning van de grutto werd in 2018 een belangrijke pijler van het project Leeuwarden als Culturele Hoofdstad van Europa.
De FNP is in dit tijdperk een partij die geldt als continue en betrouwbare bestuurlijke factor. Na zijn periode als burgemeester van Achtkarspelen wordt Gerben Gerbrandy in 2019 senator voor OSF in de Eerste Kamer. Bovendien wordt Johannes Kramer in 2020 FNP-burgemeester van de gemeente Noardeast-Fryslân, een van de grootste gemeenten van de provincie. Als gedeputeerde wordt hij opgevolgd door Klaas Fokkinga, die daarmee de tweede FNP’er ooit is die in het Friese college komt.
Sinds 2019 is er in de FNP een vernieuwingsslag gaande, door een nieuwe huisstijl, het gebruik van nieuwe media en de inzet van verrassende campagneactiviteiten. In 2020 werd de toen 29-jarige Sijbe Knol fractievoorzitter van de Statenfractie en in 2023 de derde FNP-gedeputeerde. Daarnaast kwamen er ook steeds meer jonge mensen bij de partij. Die bij de goede uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 een plek in lokale FNP-fracties kregen.
Ondanks de politieke inzet bij Provinciale Statenverkiezingen voor Friezen en Fryslân, lijkt de nadruk (ook) in Fryslân steeds vaker te liggen op verkiezingen voor de landelijke Eerste Kamer. Daarmee stellen de resultaten vaak teleur voor de FNP. De roep om een Tweede Kamerzetel te halen neemt toe, een discussie die binnen de partij ook al eens eerder gevoerd is. Het gaat dan niet alleen om het behartigen van de regionale belangen in Den Haag. Het gaat er ook om om als volwaardige partij mee te kunnen sturen aan belangrijk beleid. Te denken valt aan oplossingen voor het woningtekort, de aanpak van stikstof en de Lelylijn: zaken die er toe doen op het platteland.
In 2024 besluiten de leden dat de partij zich moet voorbereiden op (mogelijke) landelijke verkiezingen. Er wordt een nieuw kernverhaal voor geschreven, waarbij de aandacht voor taal, cultuur en landschap verbreedt naar een Friese Aanpak: met een focus op de menselijke maat en het herstellen van de relatie met de natuur.
Door de val van het Kabinet-Schoof legt de partij zijn leden in de zomer van 2025 de vraag voor of de FNP 29 oktober 2025 mee moet doen aan de nieuwe verkiezingen voor de Tweede Kamer.
